Tuesday, 4 February 2014

grafia vèneta

(el link qua sora el fa sentir el testo łeto da mi)

Ełora, sto post del blog el xe unicamente pa' i conpaexani vèneti, visto che pa' chealtri, quei che no i vien da ła me rejon no ghe xe gnente de interesante e tute łe robe che scrivarò no łe gavarà nesun senso, praticamente.
se trata de ła grafia del diałeto vèneto.
ła UNESCO e ła costitusion italiana ła definise el vèneto come na łèngua e ła rejon vèneto ła ga emeso un documento ofisial so ła grafia vèneta... in realtà łe robe łe xe na scianta pi conplicae parchè ła grafia de ła rejon ła xe conprensiva de un fraco de maniere de scriva difarenti e el stato italian no'l difende i diałeti in nesun modo.
insoma, gavemo da far da sołi.
va ben, me par ovio, ma sensa na maniera ofisial de scritura intel nostro caxo gavemo un problema: difati pa'l diałeto vèneto ghe xe tantísime forme de scriva: maniere tradisionai, łeterarie, popołari, italianixae, inventae e nove par conpleto.
ła question sostansialmente ła ga da risolva un problema prinsipal: el vèneto el xe fato de un fraco de varianti e par deso, nesun tipo de scritura el riese esa váłido pa' ła major parte de łe maniere de parlar vèneto.

personalmente però mi gavaria qualche idea che me piaxaria parlàrghene: parchè go in mente de i sistemi de scritura che i me pararia útiłi pa' trascriva inte na maniera soła diverse maniere de pronunsiar che ghe xe intel vèneto.

intanto ghe saria da dir che qua sora go scrito come che me par a mi, no de ła maniera che voo spiegarve suito qua soto. na incoerensa, se vołé, ma vaben, tanto sto discorso no ło łexarà nesuni e ghe xe senpre da priviłejar un tipo de grafia che ła sie visina a na tradision sentia e posibiłe, sinó no ła funsionarà mai. mi scrivo visin a ła me tradision de pronunsia, anca se pa esa conprensivi de pi parlate vènete ghe voria un ajustamento, che'l xe propio quel che ve spiegarò deso qua soto.

prima de tuto mantegnemo un per de robe che xe fortemente tradisionai inte ła major parte de grafie vènete inventae e prodote fin deso, e che siben che se podaria farle sparir, in realtà ła saria na forsadura masa granda e no necesaria:

1) - mantegnemo ła Q dove che toca, come in italian par question stóriche.
2) - stesa roba pa' ła CH: ła femo restar come in italian, parchè ła K ła xe masa forsaa e ła sona a foresto.
3) - CE e CI łe resta a l'italiana. romai ghemo imparà cusita.
4) - Ç personalmente ła cavaria. de łe volte se pol vèdala in varie grafie vènete, ma me par che no gapie senso introdur na grafia "nova" (in senso romai nova pa' un vèneto standard abituà scriva in italian) pa' pronunsiar un son che'l xe xa ben trascrivibiłe co łe łétere che gavemo.
5) - GN el resta come in italian, parchè scrivarlo a ła spagnoła o a ła portoghexe no me par che gapie un gran senso. el saria soło na forsadura par scanpar da na tradision che ła ghe someja a ła italiana, ma in realtà sto qua el xe el modo uxà da łe nostre parte.

dopo xontaria łe łétere típiche del diałeto vèneto che romai łe xe riconosue e acetae un fià da tuti quei che i ga interese a scriva in vèneto (chi?!?):

1) - ła famoxa Ł, bastansa necesaria par raprexentar ła L intervocáłica típica de łe parlate del baso vèneto; anca se par dirla tuta in realtà no ghe sarie gnanca tuto sto gran bixogno de 'verla, visto che ła xe senplicemente na question de pronunsia che ła ga de łe so régołe ben ciare: na L inmexo a do vocai ła se indebołise e se una de łe do vocai ła xe na E o na I ełora ła L ła sparise del tuto. a ogni modo sta łètera ła xe xa ben difuxa quindi me par ben che ła reste, anca pa' rispeto de tute łe varianti. (e par de łe raxon che ve spiego pi vanti)
(a Ł al prinsipio de na paroła se pol łèxarla L, Ł , I, o anca no łèxarla del tuto. secondo łe varianti.)
2) - chealtra famoxa łètera ła xe ła X che ła trascrive el son de ła S dolse. tradision antichísima, quindi acetaa conpletamente.
pa no far łe robe masa pexanti, se asume che ła X se ła uxa soło in situasion intervocáłiche, dove che se ła confondaria co ła S. ma no bixogna esa masa exagerai parchè scriva "xvejo", "xlenguasaa", "xgrafaa" e "xbatuo" xe masa strano. a tuti ne vien normal de scriva "svejo", "slenguasaa", "sgrafaa" e "sbatuo". a tuti, sí, senpre che chelcuni el gapie da scriva in vèneto! haha. dúbito...
(a ogni modo xe da ricordar che al prinsipio de paroła ła diferensa tra X e S ła xe fondamental in vèneto).
3) - ła S de conseguensa se ła łexe senpre S sonora visto che ła S dolse ła xe xa raprexentaa da ła X.
ovio che asociaa a serte consonanti ła sona dolse, come so l'exenpio fato prima.
4) - justamente, come da tradision, i MP e i MB italiani in vèneto se i scrive NP e NB visto che ła pronunsia de tute łe N a ła fine de na síłaba se łe łexe naxai e łe se puxa so ła vocal anterior. come in portoghexe.
5) - sicome ła SCE e ła SCI italiane no łe existe come son in vèneto, sarà normal che  SCI e SCE łe se pronunsie come ła union de i do soni S+CI e S+CE sensa crear nesun problema de comprension. ła paroła "scianta" no ła pol esa leta come "shanta" parchè el SH no'l existe. ła se łexarà come "s·cianta" automaticamente.
6) - łe parołe co l'acento fora de ła penúltima síłaba, l'acento el gavaria da scrívarse gràficamente, secondo mi. come in spagnoło. ghe xe de i caxi dove che vien útiłe. (parołe che łe finise in consonante łe ga l'acento so l'última síłaba).

fin qua squaxi gnente de novo.
e praticamente fin qua xe anca fin dove che àplico ła scritura che go doparà fin deso. fàsiłe e senplice. squaxi tradisional.
el problema resta però senpre łe varianti del vèneto: se mi fuse un padovan, pa' far un exenpio, xa pa dir "tradisional" diria "tradisionae" e par dir "pa' far un exenpio" diria "par fare un exenpio". un bełunexe el cavaria un saco de vocai, ma'l łasaria tute e L dure sensa trasformarle in intervocałiche... insoma... un caxin!
mi qua propongo un per de sołusion par i problemi pi típici de łe difarenti parlate vénete. sołusion che łe xe un peo controverse parchè nesuni l'e ga mai uxae prima. par questo łe xe anca criticábiłi e no acetábiłi, vołendo.

1) - par risolvar el problema de ła pronunsia de ła L final (in serti posti se ła łexe L in altri E) propongo de scrívala come Ł anca se no se ła łexe come L intervocáłica in nesun de i caxi precedenti. inte sto caxo se trataria soło de un truco gráfico che'l servaria a ricordar che ogni parlata ła pronunsia inte ła maniera che ghe par mejo: cusita łe parołe come "final" "sol" "mal" "piasal" "faral" se łe scrivaria "finał" "soł" "mał" "piasał" e "farał" dándoghe rispeto a łe difarenti pronunsie de łe varianti vènete.
2) - ła ła saría da aplicar inte chełe parołe che in serte parlate se łe pronunsia come na I intervocáłica e in altre invese come na GI (venesian). cusita scrivendo "mojo" se ło pronunsia "moio" in gran parte del vèneto e "mogio" in venesian. stesa roba par parołe tipo "vojo" "mujer" "jera" "somejar" etc, ma no par chełe parołe che in venesian no łe se pronunsie co ła GI, in modo da no crear incongruensa par quei che i parla venesian.
3) - ła Z ła saria da utiłixar inte i caxi ndoe che inte'l baso vèneto se ła pronunsia S, intel baso piave se ła pronunsia "Z italiana" e intel alto vèneto se ła pronunsia TH. cusí che se deso scrivese ła paroła "pronunzia" o "cołazion" dipendendo da ndoe che vegno savaria come pronunsiarla sensa incongruense e cioè pronunSia, pronunZia o pronunTHia; a ła stesa maniera cołaSion, cołaZion o coLaTHion.

dai, tachemo doparar ste régołe pena spiegae ełora! e ndemo vanti co de i caxi un peło pi speziai e inovadori.

4) - el caxo de chełe parołe che łe ga na łètera che ła se pronunzia a volte X a volte DH a volte D, tipo Xiogo-Dhiogo-Diogo (o anca Xogo) o anca Xioba-Dhioba-Dioba (o anca Xoba) e oncora sorXo-sorDHo-sorDo. inte sto caxo saria justo uxar na grafia difarente. mi propongo el DZ par via che ła Z ła xe xa na łètera "mutante" e ła D davanti ła ghe da ła variasion gráfica che ghemo bixogno.
de sta maniera, scrivendo dziogo, dzioba e sordzo tuti i se ło łexaria de ła maniera che i xe abituai rispetando tute łe varianti.
5) - ndando vanti ghe xe naltro problema de łe varianti: łe parołe tipo fiol o fradel che da łe me parte se łe pronunzia cusí come che łe go scrite, ma da altre parti invese se dixe "fioło" e "fradeło". pa rivar a un conpromeso tra łe do pronunzie mi metaria come senpre na beła Ł apostrofaa finał siben che no se trate exatamente de sto son. cusita łe parołe che go scrito sora, scrite cusí: fioł' e fradeł' se łe łexaria in serti posti fiol e fradel, in altri fioło e fradeo, in altri fiolo e fradelo. inte sto caxo ła ł' finał soło ła saria na forma gràfica pa' ricordar che ghe xe pronunzie difarenti, sensa favorírghene gnanca una, visto che nesuna ła xe exatamente speciaa intel modo de scrívar.
6) - altra question fondamentał: łe parołe che łe finise in R e che łe vien pronunziae in varie maniere: "ríder" o "vardar" a venezia łe sona exatamente cusí come che łe go scrite, ma trevixo łe saría "rida" e "vardar" invese che padova i łe łexaria "rídere" e "vardare". inte sti casi propongo uxar un bel apóstrofo dopo de ła R', par rendar' ciaro che ghe xe r' che łe varia. invese inte altri caxi no ndaria scrito nesun apóstrofo parchè ghe xe R che no łe varia tipo inte serte prepoxision come par de "par forsa" o vènare, che se pronunzia vènare da par tuto. insoma, saría soł' da méter' na R' co ghe xe variazion łocai, par réndar' ciaro co xe el caxo de xontar' o no na E a ła fine. inte łe xone de trevixo, da ndoe che vegno mi, basta ricordarse che na -ER' no acentaa finał ła va łeta -AR o adiritura -A (a l'inglexe, squaxi). ríder' = rídar o rida. vérdzer' = vérdzar o verdza.

dopo ghe saria oncora de i caxi speciai da tratar' che i podaria 'ver de łe sołuzion gráfiche, ma par conto mio łe saria un peł' masa forzae. a ogni modo, par èser' exaustivi łe spiego, anca se mi no łe dopararia propio. (ło so che xe medzo asurdo star' ła spiegar' na roba che gnanca mi no go idea de doparar, ma cosa votu farghe, ła xe na question deontołógica...)

1) - el vèneto no xe che'l gapie soł' che łe L evanesenti, in realtà de consonanti evanesenti ghe n'è un bel fià. ghe xe łe D evanesenti e anca łe V evanesenti. parołe del tipo "ospedał",  "poder'" e "dopo" se poł pronunziarle sia cusí come che łe se scrive ma anca de ła forma "ospeał", "poer'" e "opo". cusí come che parołe del tipo "łavorar'", "svołar'" e "voja" se łe poł łexar' come che łe xe scrite o anca "łaorar", "xołar'" e "oja".
par mi in generał inte sto caxo no ghe sarie necesità de dover' scriver' co na grafia speciał parchè pi che na variante łocał sarisimo drio parlar' qua de na pronunzia a sielta del parlante, secondo ła so sensibiłità o del momento. łe do forme ospedał e ospeał no łe xe inconpatíbiłi tra łore: se podaria dopararle tute do co se voł o sinó scríver' senpre ła D e pronunziarla co se voł.
ma intel caxo che qualche purista de ła pronunzia el se ribełese, eco che podharisimo mèter' un DH par far' capir' ghe xe na D che ła poł sparir' o no, secondo ła vołontà del parlante. altre posibiłità saria doparar un apóstrofo o na łineeta: "ospe'ał" o "ospe-ał" ma no me par' el caxo. se proprio un sistema gráfico gha da èserghe, ełora che'l sie "ospedhał", parchè inmanco se capise che ghe xa na D de medzo inte sta paroła, dixo mi.
stesa roba par el VH par łe V evanesenti, cusí dhoparando łe parołe de i exenpi fati prima podharísimo xa scríver' na fraxe tipo: "vha łavhorar' ti, se te ga vhoja, svhoła vhia, vha! vhardha ti ah!".
dhito questo ghe saria da xontarghe che in generał xe vero che el DH el saria na sielta de pronunzia difarente a seconda de l'estro del parlante pi che ła xona de provenienza, ma ghe xe de łe situazion ndovhe che ła pronunzia ła xe dovhesta a l'area de oríjine: quando cioè se ga dha far' el partizipio pasà femenił:
"na caminada" venezia ła saria pitosto "na caminaa" da łe me parte invese che vicenza o verona (credho) se dixarie "na caminà".
seguendo el sistema de prima, saria da scríver' "na caminadha" e cusí no se favhorira nesuna parlata specífica e ogni uno el łexaria de ła maniera che'l xe abituà.
mi, comunque preferiso łasar' pèrder' sta roba, pa no incaxinar masa ła grafia che ła deventaria masa pexante (come che, supongo, gavaré notà) e łasaria ła posibiłità de scríver' secondo i uxi e i gusti de ogni uno, visto che tute łe forme inte sto caxo łe poł co-exíster' parchè no łe crea nesuna confuxion.

bon, me par' che basta cusita...

insoma se sti canbi i fuse acetai łe variasion łocai łe saria davero mínime e acetàbiłi: serte forme verbai, ovio, serti mestieri e terminasion sporàdiche i continuaria èser' difarenti però grazie a un sistema de grafia de sto tipo qua se podaria tacar' scríver' in vèneto par tuti. sensa star smisiar' masa łe grafie tradisionai visine a l'abitudine gràfica existente atualmente se podaria introdur' sti sistemi qua e scrívar' intel rispeto de tute łe varianti diałetai łocai de vèneto par crear' na spezie de koinè culturał. (va ben qua son drio exagerar', me par' ovio! hehe).

a ogni modo, vołendo èser' xa un peł' pi reałisti e entrando diretamente in contrasto co łe últime frasi megałómani che go pena scrito, dai, parlémose ciaro: me rendo conto che xe medzo asurdo pérder' tenpo inventando grafie che nesuni dopararà e che nesuni probabilmente gnanca łexarà, ma come senpre intel me blog łe idee no łe ga nesun vałor' pràtico łe xe divagazion butae par aria...
łètere al vento...

bon! sałudo!

P.S.
ah! par finir' davero tuto, go da xontar soł' sta última nota: a ła parlata de bełun se ghe łasa ła posibiłità de cavar' tute łe vocai finai de praticamente tute łe parołe existenti intel vocabołario! ...i bełunexi i ga sto priviłejo! hehe
bon, finio, juro! no ve streso pi!

ciao!

1 comment: